Het juiste PBM gebruik op het werk voorkomt letsel, verkleint gezondheidsrisico’s en helpt om veilig te blijven werken in omgevingen met bijvoorbeeld stof, lawaai, vallende voorwerpen, chemische stoffen of valgevaar. Persoonlijke beschermingsmiddelen werken alleen als je ze op de juiste manier kiest, goed draagt, regelmatig controleert en op tijd vervangt. Juist daar gaat het in de praktijk vaak mis. Hieronder lees je wat correct gebruik van PBM inhoudt, wat de Arbowet hierover zegt en waar werkgever en medewerker op moeten letten.

PBM staat voor persoonlijke beschermingsmiddelen. Dit zijn middelen die jou beschermen tegen risico’s voor je veiligheid of gezondheid tijdens het werk. Denk aan veiligheidsschoenen, handschoenen, helmen, gehoorbescherming, veiligheidsbrillen, adembescherming en valbeveiliging.

PBM gebruik je wanneer risico’s niet voldoende kunnen worden weggenomen met andere maatregelen. Eerst moeten gevaren zoveel mogelijk bij de bron worden aangepakt, bijvoorbeeld door machines af te schermen, processen aan te passen of collectieve bescherming toe te passen. Blijft er daarna nog risico over, dan zijn PBM nodig als laatste beschermlaag. Werk je met gevaarlijke stoffen, dan gelden aanvullende voorschriften voor PBM en procedures; zie ADR Basis.

• Helm bij kans op vallende voorwerpen
• Veiligheidsbril bij slijpen, boren of spatten
• Gehoorbescherming bij hoge geluidsniveaus
• Adembescherming bij stof, dampen of schadelijke stoffen
• Valbeveiliging bij werken op hoogte
• Beschermende handschoenen bij scherpe, hete of chemische materialen

De Arbowet en het Arbobesluit verplichten werkgevers om voor een veilige en gezonde werkplek te zorgen. Dat betekent dat risico’s eerst in kaart moeten worden gebracht in de RI&E. Als uit die beoordeling blijkt dat persoonlijke beschermingsmiddelen nodig zijn, moet de werkgever geschikte PBM beschikbaar stellen. Daarbij horen duidelijke instructie, voorlichting, passend gebruik, onderhoud en toezicht. Werknemers hebben op hun beurt de plicht om de verstrekte PBM correct te gebruiken en instructies op te volgen.

In de praktijk komt het hierop neer:

• de werkgever beoordeelt de risico’s en kiest passende PBM
• de werkgever geeft uitleg over juist gebruik, beperkingen en onderhoud
• de werknemer gebruikt de PBM volgens instructie
• beschadigde of versleten middelen worden gemeld en vervangen
• er is toezicht op naleving op de werkvloer

De juiste PBM kies je niet alleen op basis van het soort werk, maar vooral op basis van het werkelijke risico. Een helm is niet zomaar een helm en een handschoen is niet automatisch geschikt voor elke taak. Het beschermingsniveau moet passen bij de gevaren op de werkplek, de duur van de blootstelling en de omstandigheden waarin je werkt.

Let bij de keuze op deze punten:

• welk risico aanwezig is, zoals snijden, vallen, stof, lawaai of chemische blootstelling
• hoe zwaar of langdurig de blootstelling is
• of het PBM goed aansluit op de gebruiker
• of verschillende PBM samen gedragen kunnen worden zonder bescherming te verliezen
• of het middel voldoet aan de geldende eisen en voorzien is van CE-markering

Een verkeerd gekozen PBM kan schijnveiligheid geven. Denk aan een stofmasker dat niet geschikt is voor dampen, of handschoenen die wel beschermen tegen vuil maar niet tegen chemische stoffen. Daarom is een risicoanalyse altijd de basis voor de juiste keuze.

Een PBM moet niet alleen beschermen, maar ook goed passen. Zit een veiligheidsbril niet goed, dan ontstaat sneller de neiging om die af te zetten. Sluiten oorkappen slecht aan, dan neemt de bescherming tegen geluid af. En bij valbeveiliging of adembescherming is een correcte pasvorm zelfs direct bepalend voor de veiligheid.

Comfort is dus geen bijzaak. Een goed passend PBM wordt vaker en consequenter gedragen. Zeker bij langdurige werkzaamheden is dat belangrijk. Daarom loont het om medewerkers te betrekken bij de keuze, zolang het beschermingsniveau op orde blijft.

Correct gebruik van PBM betekent meer dan het simpelweg aantrekken van een beschermingsmiddel. Het gaat om gebruiken volgens doel, instructie en situatie. Een middel dat verkeerd wordt gedragen of in de verkeerde werkomgeving wordt gebruikt, beschermt onvoldoende.

• Gebruik het PBM alleen voor het doel waarvoor het bedoeld is.
• Volg altijd de gebruiksinstructies van fabrikant en werkgever.
• Draag het PBM gedurende de volledige blootstelling aan het risico.
• Controleer voor gebruik op schade, vervuiling en slijtage.
• Combineer PBM alleen als ze elkaar niet hinderen.
• Vervang onderdelen of complete middelen op tijd.
• Gebruik geen beschadigde of verlopen PBM.

Voorbeelden van verkeerd gebruik zijn een helm los dragen, gehoorbescherming slechts af en toe indoen, een veiligheidsbril op het hoofd zetten in plaats van voor de ogen, of een harnas gebruiken zonder juiste bevestiging. Dit lijkt klein, maar maakt het verschil tussen wel of geen bescherming.

Een belangrijk deel van juist PBM gebruik op het werk zit in uitleg en herhaling. Medewerkers moeten weten wanneer PBM verplicht zijn, hoe je ze goed aantrekt, hoe je controleert of ze nog veilig zijn en waar de grenzen van de bescherming liggen. Een PBM beschermt namelijk nooit onbeperkt.

Goede instructie gaat daarom niet alleen over dragen, maar ook over herkennen van onveilig gebruik. Denk aan een masker dat niet goed afsluit, handschoenen die voor het verkeerde product worden gebruikt of valbeveiliging die niet aan een geschikt ankerpunt vastzit.

Praktische instructie werkt vaak beter dan alleen een mondelinge toelichting. Laat medewerkers zien:

• hoe het PBM correct wordt opgezet of aangetrokken
• hoe je een visuele controle uitvoert
• wanneer je het middel niet meer mag gebruiken
• hoe je het schoonmaakt en opbergt
• bij welke werkzaamheden het PBM verplicht is

Een praktijkgerichte basisopleiding zoals VCA Basisveiligheid helpt medewerkers om PBM-keuzes, signalering en veilig werken consequent toe te passen.

PBM verliezen hun werking door slijtage, vervuiling, verkeerd gebruik of veroudering. Daarom is controle essentieel. Een beschadigde helm, versleten zool, gescheurde handschoen of vervuilde filter kan ervoor zorgen dat de bescherming sterk afneemt.

Controleer PBM voor gebruik en laat ze waar nodig periodiek uitgebreider inspecteren. Hoe vaak dat nodig is, hangt af van het type middel, de gebruiksintensiteit en de instructies van de fabrikant.

• kijk naar scheuren, vervorming en beschadiging
• controleer sluitingen, banden, ventielen en naden
• let op vervuiling door olie, chemicaliën of stof
• controleer houdbaarheid en vervangingsdata
• berg PBM droog, schoon en volgens instructie op

Veroudering speelt ook mee als een PBM weinig wordt gebruikt. Zonlicht, vocht, temperatuurschommelingen en onjuiste opslag kunnen materiaal aantasten. Een middel dat er aan de buitenkant nog goed uitziet, kan daardoor toch onveilig zijn.

In veel organisaties zijn de risico’s bekend, maar gaat het mis in de dagelijkse uitvoering. Dit zijn veelvoorkomende fouten bij persoonlijke beschermingsmiddelen:

• PBM dragen terwijl ze niet goed passen
• een verkeerd type PBM kiezen voor het risico
• beschadigde middelen blijven gebruiken
• PBM afzetten omdat ze oncomfortabel zijn
• onvoldoende uitleg geven over correct gebruik
• denken dat CE-markering automatisch betekent dat elk middel geschikt is
• meerdere PBM combineren zonder te testen of ze goed samenwerken

Juist deze fouten zorgen ervoor dat PBM wel aanwezig zijn, maar niet effectief worden ingezet. Dat maakt periodieke instructie en toezicht zo belangrijk, net als gerichte scholing in werkomgevingen waar veilig werken met arbeidsmiddelen centraal staat, bijvoorbeeld de training Heftruck basisregels.

Veilig werken met PBM vraagt om duidelijke verantwoordelijkheden. De werkgever moet zorgen voor beleid, risico-inventarisatie, beschikbaarheid, instructie en handhaving. De werknemer moet PBM daadwerkelijk correct gebruiken en problemen direct melden.

Leidinggevenden spelen hierbij een belangrijke rol. Als op de werkvloer niet wordt gecontroleerd of PBM goed worden gedragen, verslapt het gebruik snel. Voorbeeldgedrag helpt ook: wie veiligheid serieus neemt, laat dat in gedrag zien. Voor leidinggevenden die toezicht houden op correct PBM-gebruik is VCA VOL geschikt.

De Nederlandse Arbeidsinspectie kan handhaven als blijkt dat PBM ontbreken, niet passend zijn, onvoldoende worden onderhouden of niet gebruikt worden terwijl dat wel verplicht is. Afhankelijk van de situatie kan dat leiden tot waarschuwingen, eisen tot verbetering of boetes.

Er bestaan geen standaard verplichte PBM die overal hetzelfde zijn. Welke middelen verplicht zijn, hangt af van de werkzaamheden en de risico’s. Toch komen bepaalde typen vaak terug in sectoren zoals bouw, logistiek, industrie, techniek en onderhoud.

• veiligheidsschoenen bij risico op stoten, vallen of scherpe objecten
• werkhandschoenen bij mechanische, thermische of chemische risico’s
• veiligheidshelm bij vallende voorwerpen of stootgevaar
• gehoorbescherming bij schadelijk geluid
• veiligheidsbril of gelaatsbescherming bij splinters, stof of spatten
• adembescherming bij stof, rook, dampen of aerosolen
• valbeveiliging bij werken op hoogte

Of deze PBM verplicht zijn, moet altijd blijken uit de risicoanalyse en de werkafspraken op de locatie. In logistieke omgevingen spelen daarnaast voertuigveiligheid en rijroutes een grote rol. Werk je langs de openbare weg, dan staan zichtbaarheid, afzetting en beschermingsmiddelen centraal; volg hiervoor bijvoorbeeld de opleiding Veilig werken langs de weg.

Wat zegt de Arbowet over het gebruik van PBM?

De Arbowet verplicht werkgevers om risico’s te beperken en, als dat nodig is, geschikte persoonlijke beschermingsmiddelen beschikbaar te stellen. Daarbij horen ook instructie, onderhoud en toezicht. Werknemers moeten de PBM vervolgens correct gebruiken.

Hoe kies je de juiste persoonlijke beschermingsmiddelen en hoe gebruik je ze correct?

Je kiest PBM op basis van het risico, de werkomstandigheden en de gebruiker. Correct gebruik betekent dat je het juiste middel draagt, volgens de instructies, gedurende de hele blootstelling en na controle op schade of slijtage.

Wat zijn de standaard verplichte PBM’s?

Er zijn geen universele standaard PBM die altijd verplicht zijn. Verplichte PBM verschillen per sector, taak en risico. Veelvoorkomende middelen zijn veiligheidsschoenen, helm, handschoenen, veiligheidsbril, gehoorbescherming en valbeveiliging.

Welke maatregelen moet een werkgever nemen bij het risico op vallen van hoogte?

Bij valgevaar moet een werkgever eerst kijken naar bronaanpak en collectieve maatregelen, zoals hekwerken of werkplatforms. Als dat niet voldoende is, zijn passende PBM zoals valbeveiliging nodig. Daarbij horen instructie, controle van de uitrusting en toezicht op correct gebruik. Bij werken met een hoogwerker hoort het gebruik van harnas en valbeveiliging standaard bij de procedure.

Wanneer moet je PBM vervangen?

PBM moeten worden vervangen bij schade, slijtage, vervuiling, verlopen houdbaarheid of zodra de fabrikant dat voorschrijft. Ook na een incident of zware belasting kan vervanging nodig zijn, zelfs als schade niet direct zichtbaar is.

Waarom dragen medewerkers PBM soms niet correct?

Dat komt vaak door onvoldoende uitleg, slechte pasvorm, gebrek aan comfort, onderschatting van risico’s of te weinig toezicht. Door medewerkers goed te instrueren en passende middelen te kiezen, neemt correct gebruik meestal toe. In functies met intern transport is gerichte scholing bovendien belangrijk, zodat PBM-gebruik, zichtbaarheid en rijroutes goed worden geborgd.