Raak je gewond door een onveilige werksituatie, dan is de vraag vaak niet alleen wat er misging, maar ook wie de schade moet dragen. Bij aansprakelijkheid onveilig werk draait het om de zorgplicht van de werkgever: die moet zorgen voor een veilige werkomgeving, duidelijke instructies en passend toezicht. Schiet een werkgever daarin tekort, dan kan werkgeversaansprakelijkheid ontstaan voor letsel, inkomensschade en andere kosten. Ook zonder vast contract kan die bescherming in veel gevallen gelden.

Op deze pagina lees je wanneer sprake is van een onveilige werkomgeving, wanneer een werkgever aansprakelijk is, hoe de bewijslast is verdeeld en wat je kunt doen als jij je onveilig voelt op je werk. Ook gaan we in op uitzendkrachten, zzp’ers, thuiswerken en sociaal onveilig werk.

Een onveilige werkomgeving is breder dan alleen een zichtbaar gevaarlijke werkplek. Het gaat om iedere situatie waarin jij tijdens je werk risico loopt op letsel, gezondheidsschade of andere schade, terwijl redelijkerwijs maatregelen mogelijk waren. Denk aan gladde vloeren, ondeugdelijke machines, werken op hoogte zonder bescherming, gebrekkige instructies of onvoldoende toezicht. Maar ook langdurige blootstelling aan lawaai, gevaarlijke stoffen of psychosociale belasting kan hieronder vallen.

Wat onder onveilig werk valt, hangt af van de werkzaamheden, de branche en de risico’s die bekend of voorzienbaar zijn. Van een werkgever wordt verwacht dat die risico’s in kaart worden gebracht en beperkt. Daarbij spelen onder meer de relatie tussen RI&E en BHV, werkinstructies, beschermingsmiddelen en periodieke controles een rol.

• Fysieke onveiligheid, zoals valgevaar, machinegevaar of een slechte werkplek
• Gezondheidsrisico’s, zoals stof, asbest, lawaai of gevaarlijke stoffen
• Gebrek aan opleiding, instructie of toezicht
• Sociale onveiligheid, zoals pesten, intimidatie of discriminatie
• Onveilige situaties bij thuiswerken of op locatie bij derden

De hoofdregel is dat een werkgever aansprakelijk kan zijn als jij schade lijdt in de uitoefening van je werkzaamheden en de werkgever zijn zorgplicht heeft geschonden. Die zorgplicht houdt in dat lokalen, werktuigen, gereedschappen en werkprocessen veilig moeten zijn ingericht. Ook moet de werkgever duidelijke instructies geven en controleren of veilig wordt gewerkt.

De aansprakelijkheid van de werkgever is in Nederland ruim. Dat komt doordat de wet werknemers wil beschermen tegen ongevallen en beroepsziekten die samenhangen met het werk. Je hoeft dus niet eerst te bewijzen dat de werkgever bewust nalatig was. Het gaat er vooral om of voldoende maatregelen zijn genomen tegen bekende of te verwachten risico’s. Meer over het juridische kader en plichten lees je bij werkgever aansprakelijk bij overtredingen.

Voorbeelden waarbij werkgeversaansprakelijkheid kan spelen zijn:

• een val van een trap, ladder of steiger
• beknelling of letsel door machines
• uitglijden door een onveilige vloer
• rug- of nekklachten door slecht ingerichte werkplekken
• gezondheidsschade door gevaarlijke stoffen of lawaai
• schade door structureel sociaal onveilig werk

De verdeling van de bewijslast is een van de belangrijkste onderwerpen bij aansprakelijkheid onveilig werk. In grote lijnen moet jij eerst aannemelijk maken dat je schade hebt opgelopen tijdens je werk of in een situatie die nauw met je werkzaamheden samenhangt. Dat hoeft niet altijd alleen op de normale werkplek of tijdens kantooruren te zijn. Ook werkgerelateerde activiteiten op locatie, onderweg of tijdens een bedrijfsactiviteit kunnen meetellen, afhankelijk van de omstandigheden.

Als vaststaat dat de schade is ontstaan in de uitoefening van het werk, verschuift de bewijslast in de praktijk grotendeels naar de werkgever. Die moet dan aantonen dat hij aan zijn zorgplicht heeft voldaan. Dat betekent concreet dat de werkgever moet laten zien welke veiligheidsmaatregelen zijn genomen, welke instructies zijn gegeven, welk toezicht er was en waarom het ongeval ondanks die maatregelen toch niet te voorkomen was.

Juist op dat punt gaat het vaak mis. Een werkgever kan niet volstaan met de mededeling dat medewerkers “voorzichtig moesten zijn”. Rechters kijken kritisch naar de feitelijke situatie. Was er een RI&E? Waren werknemers opgeleid? Waren beschermingsmiddelen aanwezig en verplicht? Werd gecontroleerd of die ook echt werden gebruikt? Waren waarschuwingen duidelijk en herhaald?

Ook bij beroepsziekten is de bewijslastverdeling van groot belang. Als jij kunt aantonen dat je bent blootgesteld aan schadelijke omstandigheden op het werk en dat jouw klachten daarbij passen, moet de werkgever vaak onderbouwen dat voldoende beschermende maatregelen zijn genomen.

De werkgever ontkomt meestal alleen aan aansprakelijkheid als bewezen wordt dat:

• aan alle redelijke veiligheidsverplichtingen is voldaan, of
• de schade het gevolg is van opzet of bewuste roekeloosheid van de werknemer

Dat laatste is een zware uitzondering. Gewone onoplettendheid, een inschattingsfout of routinefout is meestal niet genoeg om aansprakelijkheid uit te sluiten.

De zorgplicht van de werkgever vormt de kern van aansprakelijkheid bij een onveilige werkvloer. Die plicht gaat verder dan alleen het beschikbaar stellen van een veilige ruimte. Een werkgever moet actief beleid voeren om risico’s te voorkomen en schade te beperken.

• Risico’s inventariseren en vastleggen in een RI&E
• Een plan van aanpak maken en uitvoeren
• Veilige machines, gereedschappen en werkmiddelen gebruiken
• Duidelijke instructies en trainingen geven
• Passende persoonlijke beschermingsmiddelen verstrekken
• Toezicht houden op naleving van veiligheidsregels
• Maatregelen nemen bij incidenten, klachten of bijna-ongevallen

Ontbreekt passende scholing of worden opleidingsverplichtingen veronachtzaamd, dan kunnen boetes en aansprakelijkheid rond opleidingsverplichtingen volgen.

Deze zorgplicht geldt niet alleen in productieomgevingen of op de bouw. Ook op kantoor, in de zorg, logistiek, horeca en bij thuiswerken moet een werkgever redelijke veiligheidsmaatregelen nemen.

Een veelgestelde vraag is of een werknemer zelf verantwoordelijk kan zijn voor de schade. Dat kan, maar de lat ligt hoog. Dat jij een fout hebt gemaakt, betekent nog niet automatisch dat de werkgever niet aansprakelijk is. Juist omdat werkdruk, routine en afhankelijkheid van instructies een rol spelen, wordt werknemersbescherming ruim uitgelegd.

Alleen bij opzet of bewuste roekeloosheid kan de aansprakelijkheid van de werkgever vervallen. Daarvan is pas sprake als jij je direct voorafgaand aan het ongeval echt bewust was van het gevaar en toch willens en wetens dat risico hebt genomen. Dat is juridisch lastig te bewijzen.

Een werkgever die zich op deze uitzondering beroept, moet daar meestal stevig bewijs voor leveren. In de praktijk lukt dat niet snel.

Ook als je geen gewone werknemer bent, kun je vaak bescherming hebben bij onveilig werk. De wet en rechtspraak kijken namelijk niet alleen naar het contract, maar ook naar de feitelijke situatie. Werk jij onder gezag, op locatie van een opdrachtgever of in diens bedrijfsproces, dan kan een zorgplicht vergelijkbaar met die van een werkgever gelden.

Uitzendkrachten en ingeleende medewerkers

Bij uitzendkrachten spelen vaak twee partijen een rol: het uitzendbureau en de inlener. Degene die het feitelijke werk organiseert en de werkplek beheerst, heeft meestal een zware verantwoordelijkheid voor de veiligheid. In veel gevallen kan dus juist de inlener aansprakelijk zijn als er sprake is van een onveilige werkplek.

Stagiaires en leerlingen

Stagiaires en leerlingen zijn extra kwetsbaar omdat zij minder ervaring hebben. Daarom mag van een organisatie juist meer aandacht voor begeleiding, instructie en toezicht worden verwacht. Het ontbreken van een gewone arbeidsovereenkomst betekent niet dat de bescherming vervalt.

Zzp’ers en freelancers

Bij een zzp’er is de beoordeling afhankelijk van de aard van het werk. Werkt een zelfstandige op de locatie van de opdrachtgever, met diens middelen of binnen diens werkproces, en is hij voor zijn veiligheid mede afhankelijk van die opdrachtgever, dan kan aansprakelijkheid alsnog in beeld komen. Vooral bij werkzaamheden die normaal ook door eigen personeel worden gedaan, wordt die bescherming regelmatig aangenomen. Ook contractueel kunnen de gevolgen van non-compliance in contracten een rol spelen.

Onveilig werk komt lang niet altijd voor op de eigen bedrijfslocatie. Misschien werk je als monteur, installateur, schoonmaker, uitzendkracht of chauffeur op locatie van een klant of opdrachtgever. Ook dan kan je eigen werkgever aansprakelijk zijn. De gedachte daarachter is dat de werkgever jou naar die werkplek laat gaan en dus ook moet letten op de veiligheid van de situatie. Voor beroepschauffeurs is de praktijk van controles en sancties toegelicht bij toezicht en handhaving bij beroepschauffeurs.

Daarnaast kan soms ook de partij op wiens locatie jij werkt aansprakelijk zijn. Zeker als jouw werkzaamheden deel uitmaken van diens normale bedrijfsactiviteiten of als die partij feitelijke controle heeft over de veiligheid van de werkplek. Daardoor kunnen meerdere aansprakelijke partijen naast elkaar bestaan. Specifiek in de transportsector is de verantwoordelijkheid voor naleving van veiligheidsregels in transport relevant voor de vraag wie wanneer aansprakelijk is.

Dit speelt vaak bij:

• bouwplaatsen met hoofdaannemers en onderaannemers
• uitzendwerk in magazijnen of productiehallen
• onderhoudswerkzaamheden bij klanten
• zorg- en facilitaire werkzaamheden op externe locaties

Een onveilige werkomgeving is niet alleen fysiek. Ook sociaal onveilig werk kan leiden tot schade en aansprakelijkheid. Denk aan pesten, intimidatie, discriminatie, agressie of seksueel grensoverschrijdend gedrag. Als een werkgever signalen negeert, geen beleid voert of onvoldoende ingrijpt, kan dat een schending van de zorgplicht opleveren.

Van werkgevers mag worden verwacht dat zij actief optreden tegen psychosociale arbeidsbelasting. Dat betekent onder meer:

• duidelijke gedragsregels en meldprocedures
• toegang tot een vertrouwenspersoon of passende ondersteuning
• onderzoek naar meldingen
• maatregelen tegen daders of structurele problemen in teams
• aandacht voor cultuur, leiderschap en preventie

Wie zich onveilig voelt op het werk hoeft dus niet te wachten tot er fysiek letsel ontstaat. Ook psychische schade kan onder omstandigheden leiden tot aansprakelijkheid van de werkgever.

Voel jij je onveilig op je werk, dan is het verstandig om snel en zorgvuldig te handelen. Niet alleen voor je eigen veiligheid, maar ook omdat vastlegging later belangrijk kan zijn bij een aansprakelijkstelling of klacht.

1. Meld de situatie direct bij je leidinggevende of werkgever.
2. Leg vast wat er speelt, inclusief data, foto’s, e-mails of getuigen.
3. Controleer of de situatie al bekend is via de RI&E, meldingen of eerdere incidenten.
4. Vraag zo nodig advies aan de arbodienst, preventiemedewerker of ondernemingsraad.
5. Is er acuut gevaar of wordt niets opgelost, dan kun je de Nederlandse Arbeidsinspectie inschakelen.

Bij letsel of gezondheidsklachten is het daarnaast verstandig medische hulp te zoeken en duidelijk te laten noteren dat de klachten mogelijk werkgerelateerd zijn.

Als de werkgever aansprakelijk is, kan de schadevergoeding verder gaan dan alleen directe medische kosten. Afhankelijk van de situatie kan ook andere materiële en immateriële schade voor vergoeding in aanmerking komen.

• medische kosten en revalidatie
• verlies van inkomen of gemiste carrièrekansen
• reiskosten en kosten van hulp in huis
• schade aan persoonlijke spullen die je voor je werk gebruikte
• smartengeld bij pijn, beperkingen en psychisch leed

Bij ernstig letsel of langdurige uitval kunnen de bedragen aanzienlijk oplopen. Daarom is goede dossiervorming vanaf het begin belangrijk.

Wat valt onder onveilig werk?

Onder onveilig werk vallen alle werksituaties waarin risico op letsel of gezondheidsschade bestaat en waarin onvoldoende maatregelen zijn genomen. Dat kan gaan om fysieke gevaren, gevaarlijke stoffen, slechte ergonomie, gebrekkige instructies of sociaal onveilig werk.

Kan je een medewerker aansprakelijk stellen voor schade?

Dat kan alleen in beperkte gevallen. Een werknemer is tegenover de werkgever meestal alleen aansprakelijk bij opzet of bewuste roekeloosheid. Bij gewone fouten tijdens het werk ligt de aansprakelijkheid veel vaker bij de werkgever of diens verzekering.

Wat als je je onveilig voelt op je werk?

Meld de situatie direct, leg vast wat er gebeurt en vraag ondersteuning via de arbodienst, ondernemingsraad of vertrouwenspersoon. Bij ernstige of aanhoudende onveiligheid kun je een melding doen bij de Arbeidsinspectie.

Wat is een zware fout bij een werkgever?

Er is niet altijd een aparte “zware fout” nodig om aansprakelijkheid aan te nemen. Wel weegt het zwaar als een werkgever bekende risico’s negeert, geen instructies geeft, geen toezicht houdt of wettelijk verplichte veiligheidsmaatregelen niet naleeft. Dat raakt ook aan werkgever aansprakelijkheid bij overtredingen.

Is een werkgever ook aansprakelijk bij thuiswerken?

Ja, ook bij thuiswerken heeft een werkgever een zorgplicht. Die is wel anders dan op de bedrijfslocatie, maar de werkgever moet nog steeds redelijke maatregelen nemen, bijvoorbeeld rond ergonomie, instructies en werkbelasting.

Geldt werkgeversaansprakelijkheid ook voor zzp’ers?

Soms wel. Vooral als de zzp’er werkt binnen het bedrijfsproces van de opdrachtgever en voor de veiligheid afhankelijk is van die opdrachtgever, kan een vergelijkbare aansprakelijkheid gelden.

Is de werkgever altijd aansprakelijk na een arbeidsongeval?

Nee, maar wel vaak. De werkgever is niet automatisch aansprakelijk bij ieder ongeval, maar moet meestal bewijzen dat aan de zorgplicht is voldaan. Lukt dat niet, dan is aansprakelijkheid aannemelijk.

Kan sociaal onveilig werk ook leiden tot aansprakelijkheid?

Ja. Als een werkgever onvoldoende optreedt tegen pesten, intimidatie, discriminatie of ander grensoverschrijdend gedrag, kan dat leiden tot aansprakelijkheid voor de schade die daaruit ontstaat.

Aansprakelijkheid onveilig werk ontstaat vaak pas nadat het al mis is gegaan. Juist daarom is preventie zo belangrijk. Goede voorlichting, duidelijke instructies en aandacht voor risico’s maken het verschil tussen een veilige werkdag en langdurige schade. Opleidingen op het gebied van veiligheid, bewustwording en verantwoord werken kunnen daarbij een belangrijke rol spelen binnen organisaties die risico’s serieus willen beperken. Wie daarbij wil begrijpen wat VCA precies inhoudt, kan zich verder verdiepen in veilig werken. Voor medewerkers die basiskennis willen opdoen is een VCA Basis cursus een logische vervolgstap, terwijl organisaties ook moeten letten op verantwoordelijkheid bij opleidingsverplichtingen en de balans tussen flexibel werken versus vaste regels. Daarnaast is er aandacht nodig voor aansprakelijkheidsverzekeringen bij scholingstekort, zodat duidelijk is welke dekking bestaat wanneer training tekortschiet.